آشنايي با موسيقي ايراني
شكل‌گيري دستگاه‌ها
مهدي سيم‌ريز - موسيقي سنتي ايران در حقيقت بر مبناي «رديف‌ها» بنا نهاده شده است و اين نوع موسيقي «موسيقي رديفي» خوانده مي‌شود. موسيقي رديفي ايراني شامل هفت دستگاه (مي‌توان اين هفت دستگاه را معادل همان هفت خسرواني دوره ساساني در نظر گرفت) و پنج آواز اصلي است كه اين پنج آواز زيرمجموعه دو دستگاه از همان هفت دستگاه ذكر شده است. اين هفت دستگاه و پنج آواز به بخش‌هاي كوچكتري به نام «گوشه» تقسيم مي شوند.
تعداد مشاهده : 853 موسیقی  سه شنبه، 16 بهمن 1386  11:17:29

موسيقي ايراني پيشينه‌اي طولاني داشته و در گذشته دور، جزو معدود موسيقي‌هاي پيشرو دنيا به شمار مي‌رفته‌ است؛ اما در پيچ و تاب تحولات تاريخي پر از فراز و نشيب خود در دوره‌اي نه تنها ميدان را براي تاخت رقيب باز گزارد، بلكه در دوره‌اي كه چندين قرن به طول انجاميد كاملاً عرصه را خالي نمود. صدالبته، در دورۀ معاصر و در سده گذشته به همت جمعي از اساتيد (كه برخي از آنان هنوز در قيد حيات هستند) پيشرفتهاي علمي مؤثري در زمينه موسيقي سنتي ايران صورت گرفت، اما هنوز فاصله‌اي قابل توجه با موسيقي روز دنيا باقي‌ مانده است. آنچنان كه گفته شد منظور ما از موسيقي ايراني تنها و تنها موسيقي اصيل و سنتي ايران است كه برخاسته از اعتقادات و عقايد ديني و ملي و دربرگيرندۀ عرفان و عشق به معبود است.

موسيقي سنتي ايران در حقيقت بر مبناي «رديف‌ها» بنا نهاده شده است و اين نوع موسيقي «موسيقي رديفي» خوانده مي‌شود. موسيقي رديفي ايراني شامل هفت دستگاه (مي‌توان اين هفت دستگاه را معادل همان هفت خسرواني دوره ساساني در نظر گرفت) و پنج آواز اصلي است كه اين پنج آواز زيرمجموعه دو دستگاه از همان هفت دستگاه ذكر شده است. اين هفت دستگاه و پنج آواز به بخش‌هاي كوچكتري به نام «گوشه» تقسيم مي شوند. گوشه آهنگي است كه معمولاً از چند نت انگشت شمار تشكيل شده و در فاصله يك پنجم يا يك دانگ اجرا مي‌شود. در واقع گوشه كوچكترين بخش موسيقي ايراني است و دسته‌بندي آن حاصل دسته‌بندي آواها، نغمه‌ها و ملودي‌هاي قوميت‌هاي مختلف كشور در طول تاريخ و حالات و احساسات آنهاست. البته موسيقي محلي يا فولكلوريك ايران بحثي مجزا است، اما بسياري از آنها ريشه‌هاي موسيقي سنتي به شمار مي‌روند.

از كنار هم قرار گرفتن (دسته‌بندي شدن) گوشه‌هاي نزديك به هم، به‌طوري‌كه بتوان آنها را از يك خانواده به شمار آورد، دستگاه تشكيل مي‌شود. پس دستگاه، مجموعه‌اي از گوشه‌هاست كه تشكيل «آوازي» را بدهد كه طرز بستن درجات گام و فواصل جزء آن، متفاوت از گام ديگري باشد. همانطور كه گفته شد موسيقي ايراني از هفت آواز به شرح ذيل تشكيل شده است:

1- دستگاه شور(دربرگيرندۀ چهار آواز اصلي: ابوعطا، بيات ترك، افشاري، دشتي)

2- دستگاه همايون (دربرگيرنده آواز بيات اصفهان)

3- سه گاه

4- چهارگاه

5- ماهور

6- نوا

7- راست پنجگاه

اين طبقه‌بندي دستگاه‌ها تقريباً از دورۀ قاجاريه به بعد توسط اساتيد برجسته موسيقي ايران صورت گرفته است و هم‌ اكنون به‌صورت جامع و با اصلاحات انجام شده در طول زمان مورد تأييد همۀ اساتيد است.

هر دستگاه از دو نوع آواز تشكيل شده است، آواز اصلي و آواز فرعي. آوازهاي اصلي همان آوازهاي پنجگانه است كه نام برده شده و علت پيدايش آن بزرگي دستگاهي است كه در آن قرار دارند، كه اين لزوم ايجاد يك دسته‌بندي داخل دستگاهي را ايجاد كرده است، و آوازهاي فرعي آوازهايي هستند كه از دستگاه ديگري قرض گرفته شده باشند.

پيش از وارد شدن به بحث تفصيلي دستگاه‌ها، تعريف عناصر اصلي موسيقي سنتي ايران واجب مي‌نمايد.

عناصر اصلي موسيقي سنتي ايراني:

1-       پيش درآمد: قطعه‌اي داراي وزن (ضربي) كه براي اركستر نت‌نويسي شده و تنظيم مي‌گردد.

2-    درآمد: قسمتي است كه بر خلاف پيش درآمد، نت آن از قبل نوشته نشده است و بيشتر حالت بداهه‌نوازي داشته و در حكم مقدمه‌اي براي دستگاه مورد نظر ايفاي نقش مي‌كند.

3-       چهارمضراب: قطعه‌اي ضربي است كه با همراهي تنبك انجام مي‌شود و در اصطلاح عامه شايد بتوان آن را قطعه‌اي شاد ناميد.

4-    ساز و آواز: همانطور كه از نام آن پيداست اجراي ساز با همراهي آوازي است كه اشعار متناسب با وزن و چارچوب رديف مورد نظر را به اجرا درآورد. اين نوع از اجرا معمولاً بصورت بداهه صورت مي‌گيرد.

5-    تصنيف: قطعه‌ي داراي وزني است كه به همراهي آواز (با اشعار متناسب) و توسط گروهي از نوازندگان اجرا مي‌گردد. تصنيف در ميان عامه مردم بيشتر با نام «ترانه» شناخته مي‌شود.

6-    رِنگ: قطعه‌اي است با ضرب تند كه معمولاً در پايان اجرا (حسن ختام) توسط چندين ساز نواخته مي‌شود. اين قطعه معمولاً در قالب 8/6 اجرا مي‌شود.

اساس نامگذاري رديف‌ها

بطور كلي رديف‌هاي حال حاضر موسيقي سنتي برگرفته از رديف‌هاي دو استاد گذشته موسيقي، ميرزا عبدا... و ميرزا حسينقلي است؛ اما اسامي ذكر شده براي آنها از وجوه متفاوتي سرچشمه مي‌گيرد. همانطور كه گفته شد بسياري از رديف‌ها داراي عمري طولاني هستند و به تبع شرايط، غالباً نام قديمي خود را به همراه دارند. برخي رديف‌ها بر اساس منطقه، شهر يا ناحيه‌اي كه از آن برخاسته‌اند نامگذاري شده‌اند، مانند اصفهان، عراق، حجاز يا به‌صورتي متفاوت‌تر مانند گيلكي،‌دشتستاني. بعضي از رديف‌ها هم نام برخي از اساتيد يا شخصيت‌هاي گذشته است، مانند محمدصادق خاني، رديف حسيني، رديف مهدي ضرابي. روش نواختن يا مضراب‌نوازي يكي ديگر از وجوه تسميه‌ي برخي رديف‌ها است، مانند دوتايكي، گريلي، پنجه مويه، چهار مضراب، و يا بر اساس نوع شعري كه خوانده مي‌شود مانند رباعي، مثنوي، چهارگاه، دوبيتي، صوفي‌نامه. بسياري از رديف‌ها هنوز به همان نام‌هاي قديمي رسوم و آداب اقوام خوانده مي‌شوند مانند: نوروزها، نوروز عرب، نوروز صبا، خسرواني و برخي برگرفته از صفاتي چون مهرباني، حزين، دلكش و . . . است.

نت‌هاي قديمي موسيقي ايراني

گام‌هاي موسيقي قديم ايران متشكل از هجده نت و هفده فاصله بوده است كه برخي از آنها هنوز در رديف‌هاي موسيقي فعلي وجود دارند.

مطابقت درجات اين گام‌ها با نت‌هاي امروزي به شكل زير است:

1- يگاه: دو

2- نيم بياتي: رِ بِمُل

3- نيم حصار:رِ كُرُن

4- عشيران: رِ بكار

5- نيم عجم: مي بمل

6- عراق: مي كرن

7- نيم ماهور: مي‌ بكار

8- راست: فا

9- زنگوله: سُل بمل

10- راهوي: سل كرن

11- دوگاه: سل بكار

12- نهاوند: لا بمل

13- سه‌گاه: لا كرن

14- بوسليك:لا بكار

15- چهارگاه: سي بمل

16- صيا: سي بكار

17- عُزال: سي كرن

18- نوا: دو

 

 



 
[ نام ]
   
[ ایمیل ]
   
   
 
 
 

استان خراسان رضوی | نقشه سايت
حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی خراسان رضوی